چیلله ز موبارک عزیز دوستلار

 

 آذربایجان خالق تقويمينده اساس قيش يئتميش گوندن عيبارتدير:

 40 گون بؤيوک چيلله: دي ‌آيي‌نين اوّليندن ( دسامبرین 22_سیندن ) بهمنين دوققوزونا کيمي ( یانوارین 29_ونا کیمی )

 20 گون کيچيک چيلله: بهمنين اونوندان ( یانوارین 30_وندان ) بهمنین سونونا کيمي

 ( فئورالین 19_ونا کیمی )

 10 گون قاري‌ننه چيلله‌سي: ايسفندين بيريندن ( فئورالین 20_سیندن) اسفندین اونونا کيمي

 ( فئورالین سونو مارتین بیرینه کیمی ) ( انجوي شيرازي ص 42)

 خالق اینانجلارینا گؤره بؤیوک و کیچیک چیلله ایکی باجیدیر. بو اوچ شر قوه‌لرین ( بؤیوک باجی، کیچیک باجی و قاری ننه‌نین) هر اوچونون ده مونث یاخود قادین اولماسی،  اونا عایید اینانجلارین  آناارکیل‌لیک ( مادرشاهلیق ) دؤوروندن گلیب بیزه چاتدیغینی ثبوت ائتمکده‌دیر.

 و همچنین :

در ترکی «یای» یعنی کمان، «چیلله» نیز یعنی زه (در اینجا زه کمان) و نیز محل زه برای گذاشتن تیر در موقع انداختن تیر، «اوخ» یعنی تیر(تیرکمان).در ترکی به تابستان نیز «یای» گفته می شود. از این رو وقتی گفته می شود «یایین چیلله سی» تداعی کننده کشیدگی نهایی کمان به هنگام انداختن تیر(چله ی تابستان) یعنی نهایت و اوج کشیدگی تابستان که چهل و پنج روز رفته از تابستان است.

قیشین چیلله سی(چله ی زمستان) نیز به معنای کشیدگی نهایی سرماست که دو تاست یکی چهل روزه(بؤیوک چیلله) یکی بیست روزه(کیچیک چیلله)، یعنی زمستان دوبار به اوج می رسد. چیلله گئجه(شب دارای کشیدگی نهایی) وقتی گفته می شود «چیلله گئجه سی»(شب چله)در واقع یعنی کشیدگی شب. ولی تحت تاثیر تفسیرهای رایج به معنای شروع زمستان تلقی می شود که البته اینگونه نیست.

اینکه چرا«چیلله» یا «چله» که معنای زه کمان و محل نشستن ته تیر در کمان و مآلا مفهوم نهایت کشیدگی را در مورد «بلندترین شب»،«شدت تابستان» و «شدت زمستان»(که دقیقا معادل climax –نقطه اوج- آمده از زبانهای یونانی و لاتین است) بایستی با عدد «چهل» توجیه و تفسیر نمود کاری است که برخی از روشنفکران پرداخته اند و خود نیز بایستی جوابگو باشند.
بدون هیچ تردید واژه«چیلله» یا «چله» با واژهی یاد شده «climax» از یک ریشه و منشأ میباشد. در منبع شناسی تولید واژگان صدای(ل) دارای مفهوم «انتقال» میباشد. مطابق همان منبع تکرار یک صدا مفهوم استمرارتکراری حرکت و عمل را دارد. پس «چیلله» یا «چله» دارای مفهومی است که در آن عمل انتقال به تکرار اتفاق می افتد. اگر «چله» معنی «چهل لا» نیز داشته باشد آنوقت پرسیدنی است که اولا خود «چهل» از کجا آمده و دوم اینکه معنای پله چیست؟منطقی است بپذیریم که «چهل» از «چیلله» حاصل شده است. فقط فراموش نشود ادیبان منکر وجود تشدید نیز در فارسی شده اند. اما جان آیتو(John  Ayto ) اتیمولوژیست انگلیسی واژه «climax» را نهایتا از منشأ هندواروپایی(Kli-) می داند. اولا شما این مورد را با واژه «چیلله» یا «چله» تطبیق دهید خواهید دید که دقیقا دارای عناصر فونتیکی مشابهی هستند.

باز می گویند که واژه «lean» به معنی «تکیه دادن» نی زاز همین ریشه است. متوجه می شوید که چرا در «چیلله» یا «چله» مفهوم نشستن ته تیر در کمان نیز مستتر است؟

«چیلله» اسمی است از فعل «چیلمک» به معنای (زدن پرتابی توام با ضربه) ساخته شده است. در بازی «چیلینگ –آغاج»(الک-دولک) به زدن «چیلینگ» یا «چیلیک» یا «چیلیه»(دولک) با «آغاج»(چوبدستی) از این فعل استفاده شود: «چیل گلسین!»(بزن بیاد!). «چیلینگ» نیز از این فعل استفاده شده است.
«چیلمک» اسم تلنگر شدید است که در آن ریگ کوچکی بین پشت ناخن سبابه و نوک انگشت شست قرار گرفته و به شدت پرتاب می شود. یا تلنگری که بر سطح آب- به نیت پخش کردن و افشاندن آب- زده می شود. شکل دیگری از این فعل نیزهست که که «چیله مک»(افشاندن توأم با ضربه) است. «پیلله» نیز از سیستم «چیلله»(چله) است، حتی به این شکل:«پیلوو»(pilov) و «چیلوو»(cilov)[پلو و چلو] نیز از یک شیوه و سیستم تولید واژگان استفاده می شود. آوردن این مثال از آن جهت لازم بود تا در پیگیری سیستم واژگانی دچار سهو و لغزش نشویم. همانگونه که ملاحظه می کنید در فارسی مصوت ها دچار تغییر شده: «پ» و «چ».

به مثالهای دیگری از این دست(جهت مطالعه بیشتر) دقت کنید که چگونه سیستم ترکی ثابت است: چیلله(چله)،شیلله(سیلی آبدار)،«سیلله»(سیلی)،«گوله»(گلوله)،هؤرره،هوررا(نوعی غذای ساده روستایی)،«شیررا»(شیره)،«شوررا»(احتمالا تبدیل به شوربا شده)،«بلله»(دورمه ک)(نانی که به صورت سادندویچ در می آورند)،«پیلته»(فتیله[به خاطر وجود«ت»که علامت تعدی است]چیزی که به تدریج پایین آورده می شود)، «گله» ی فارسی نیز احتمالا از این سیستم است که در این صورت باید از فعل «گلمک» (آمدن)«گلله» (هم-آمده) ایجاد شده باشد.

از همه عزیز استدعا دارم این نوشته را تکمیل کنند

مسیر یابی جاده اوجاقکندی تا نوار مرزی

آخر وقت چهارشنبه19 مهر ماه 96 به همراه آقایان مهندس عباسی اوجاق کندی و رامین اسماعیلی از طریق جاده امند- طرزم – خاروانا – نقدوز راهی مردانقم شده و شامگاه به باغ آقای ا- ش رسیدیم هوا بارانی بود و تلاش صاحب باغ برای روشن کردن موتور با مشکل مواجه شده و البته موتور برق هم همراهی لازم را نداشت تا یک شب خوب در هوای مه آلود و بارانی ونستان چایی را تجربه کنیم

بعد از کلی تلاش مجبور شدیم شب را در منزل به سر برده و بعد از نماز صبح روز پنجشنبه 20 مهر ماه به سوی تیروان چایی حرکت کردیم و ساعت 6 صبح خودرومان را در کنار جاده باغات- زیر باغ مرحوم مشهدی یوسف عموی گرامی پارک و در نیمه تاریکی به سوی اوجاق کندی به راه افتادیم

مسیر حرکتمان از جاده ای که وسیله باغداران محل احداث شده است انتخاب شد و بعد از عبور از علی داشی،تئل دره سی،هولون دره سی،انجیرلی و... تا پل تیروان حدود 2 ساعت طول کشید راهمان را ادامه داده و به سلطان علی سویی رسیدیم همچنان آب دره جریان داشت سلطان علی سویی در زمانهای گذشته روستائی آباد بوده که بعدا" خرابه شده و آثار روستا و باغات و ... کاملا" مشهود است

بعد از آن محل ساعت 8.30 به سه راهی روستاهای مردانقم،اوجاقکندی و دینور رسیدیم هوا بسیار دلپذیر و نم نم باران و رنگارنگی درختان جنگلی زایدالوصف روح افزا بود در کنار رود دینور و اوجاقکندی ضمن گرفتن عکسهای متعدد از نوای آرامش بخش آقای عباسی که در رابطه با مبحث حزن آور و غمناک آیریلیق ایفاء شد هم بهره بردیم ریتمی که طبیعت محل یا موسیقی ابرازی ایجاد کرده اصلا" نیازی به کوک هیچ ساز و آلت موسیقی دیگری نداشت

ماموریت ما تقریبا" تمام و اطلاعات مسیر با پیمایشمان کسب شده بود ولی برای استفاده بیشتر از طبیعت کم نظیر محل و هم آغوشی با مهربانهای آن به سوی محل یئل سویی حرکت و ساعت 9 صبح به محل رسیدیم در نزدیکی چشمه به درخت زغال اخته ای برخوردیم که پر از میوه بود گویی انتظار ماها را می کشید جملگی از زغال چیده و برای دایر کردن اسباب چایی و خوردن صبحانه به کنار چشمه یئل سویی سرازیر شدیم آثاری از تردد در محل به چشم می خورد ریختن زباله و آسیب رساندن به طبیعت از نشانه های بارز زوار چشمه به بشمار می آید که باید تاسف خورد

چشمه یئل سویی از درون کانسنگهای پیریتی جاری میشود و کاملا" سنگهای اکسید شده به چشم می خورد که هماتیتی شده است ولی رنگ آب جاری مثل چشمه آهن ساز کنار چاه شماره یک سونگون نمی باشد بلکه کاملا" زلال می باشد از آن هم بهتر اینکه طعم آن بسیار شبیه آب معدنی سیراب نخجوان آذربایجان می باشد چشمه درست چسبیده به رودخانه دهنه سویی Dəhnə Suyi و منطقه " اشاغی دیبه کلی سیƏşaği dibəklisi  " اوجاقکندی و محصور در بین انواع درختان جنگلی محل می باشد معنی و مفهوم عملی پائیز و بقول ما تورک زبانها سون باهار در همین محل قابل فهم و درک است

برای تهیه آب جوش از کپسول گازی مهندس عباسی نتیجه ای حاصل نشد گویا ترموکوپلش عکس عمل نموده و از جریان گاز ممانعت کرده بود مجبورا" دست به دامن طبیعت شده و از درختهای خشکیده ولی خیس جنگل جمع آوری و به سختی اوجاقی دایر کرده و موفق به تهیه چایی شدیم و صبحانه مختصری که زیر باران با ترنم ویژه ای صورت گرفت صرف کردیم و همه باقی مانده اوجاق را خاموش و زباله ها را جمع و داخل کلاپشتی نهاده و ساعت 11.15 به طرف مردانقم حرکت کردیم

با توجه به اینکه این سفر برای مسیر یابی از اوجاقکندی به نوارمرزی صورت می گرفت جی پی اس مهندس عباسی روشن و فعال گردید تا مسیر را کاملا" برداشت و سیو کند ما مسیر رفته را باز برگشته و تا مردانقم ادامه دادیم تا ان شاء الله با پرینت داده های جی پی اس ،اطلاعات لازم به مبادی ذیربط ارائه شود قرار است اقدامات مربوطه وسیله مهندس عباسی و دوستانش به مسئولین مرتبط گزارش و پیگیری گردد

اغلب این مسیر از میان سنگهای آذرین مثل گابرو ،گرانیت،بازالت و آهکهای کرتاسه عبور می کند و روی کمر بند مس ایران که از معادن مس سونگون،بالوجه،مردانقم عبور می کند قرار دارد طول احتمالی این مسیر تا 15 کیلومتر البته با شیبهای کمتر از 9 درصد  برآورد میشود که احداث آن محسنات زیر را به دنبال خواهد داشت :

1-اغلب مسیر آفتاب گیر و فاصله شهرستان ورزقان را تا نوارمرزی به حداقل میرساند

2- با احداث این مسیر اثرات مثبت زیادی نصیب اهالی شهرستانهای ورزقان و خداآفرین میشود

3-  زنبورداران و باغداران از این مسیر به فعالیتهای خودشان راحتتر و کم هزینه تر اقدام می کنند

4- شرکت مس سونگون برای تامین آب مورد نیازش در معادن سونگون،بالوجه،طویل و ... از رودخانه ارس می تواند از این مسیر پروژه هایش را اجرا کند

5- احداث این راه روستائی درجه یک،دست رسی محیط بانان و جنگلبانان را نیز به جنگلهای عظیم ارسباران آسانتر می سازد با این نگاه که آب مورد نیاز آتشنشانان را از رودخانه ارس هم میسر میسازد

6- از نظر نظامی هم این جاده رسیدن به نوار مرزی را تسهیل می بخشد

7- احداث این مسیر تردد اقلا" بیش از 20 روستا را بین شهرستانهای ورزقان و خداآفرین را ممکن میسازد

9- این مسیر برای گردشگران بسیار پرجاذبه بوده و میتواند سالیانه میلیاردها تومان برای بهبود اوضاع اقتصادی محلیها و شهرستانهای همجوار در آمد ایجاد کند و چندین مورد دیگر که مسئولین می توانند برای اجرای این پروژه توصیف و تعریف کنند

بعد از کمی استراحت در مردانقم از مسیر جانانلو،کلیبر و اهر راهی تبریز شده و ساعت 20.30 وارد شهر شدیم.